महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगामार्फत (MPSC) दरवर्षी ‘राज्यसेवा परीक्षा’ (State Service Examination) घेतली जाते. ही परीक्षा महाराष्ट्र शासनाच्या सेवेतील राजपत्रित गट-अ (Gazetted Group-A) आणि गट-ब (Gazetted Group-B) संवर्गातील उच्च प्रशासकीय पदांसाठी उमेदवारांची निवड करण्यासाठी आयोजित केली जाते. ही परीक्षा महाराष्ट्रातील सर्वात प्रतिष्ठित आणि महत्त्वाच्या परीक्षांपैकी एक आहे.

१. राज्यसेवा परीक्षेमार्फत भरली जाणारी प्रमुख पदे (Major Posts Recruited through Rajyaseva)

राज्यसेवा परीक्षेमधून निवड झाल्यावर उमेदवारांची नियुक्ती खालीलपैकी काही महत्त्वाच्या पदांवर होते:

राजपत्रित गट ‘अ’ (Group ‘A’ Gazetted Posts):

1. उपजिल्हाधिकारी (Deputy Collector)

2. पोलीस उप अधीक्षक / सहायक पोलीस आयुक्त (Deputy Superintendent of Police / Assistant Commissioner of Police)

3. सहायक राज्य कर आयुक्त (Assistant Commissioner of State Tax)

4. उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी (Deputy Chief Executive Officer)

5. गट विकास अधिकारी-अ (Block Development Officer-A)

6. सहायक संचालक, महाराष्ट्र वित्त व लेखा सेवा (Assistant Director, Maharashtra Finance and Accounts Service)

7. अधीक्षक, राज्य उत्पादन शुल्क (Superintendent, State Excise)

8. तत्सम इतर पदे

राजपत्रित गट ‘ब’ (Group ‘B’ Gazetted Posts):

1. तहसीलदार (Tehsildar)

2. उपशिक्षणाधिकारी (Deputy Education Officer)

3. कक्ष अधिकारी (Section Officer)

4. सहायक प्रादेशिक परिवहन अधिकारी (Assistant Regional Transport Officer – ARTO)

5. नायब तहसीलदार (Naib Tehsildar)

6. तत्सम इतर पदे

२. परीक्षेचे टप्पे आणि स्वरूप (Exam Stages and Pattern)

राज्यसेवा परीक्षा एकूण तीन टप्प्यांमध्ये घेतली जाते:

अ. पूर्व परीक्षा (Preliminary Examination) – ४०० गुण

पूर्व परीक्षा ही केवळ मुख्य परीक्षेसाठी उमेदवारांना निवडण्यासाठी घेतली जाते. या परीक्षेचे गुण अंतिम निवडीसाठी विचारात घेतले जात नाहीत.

• CSAT (पेपर-२): हा पेपर केवळ पात्रताधारक (Qualifying) असतो. यात किमान ३३% गुण मिळवणे आवश्यक आहे. पूर्व परीक्षेचा कट-ऑफ केवळ पेपर-१ (GS) च्या गुणांवर ठरवला जातो (आयोगाच्या नियमानुसार).

पूर्व परीक्षेचा अभ्यासक्रम (GS – पेपर १ चे प्रमुख घटक):

1. चालू घडामोडी (राज्य, राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय)

2. भारताचा इतिहास (महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह)

3. महाराष्ट्र, भारत आणि जगाचा भूगोल

4. महाराष्ट्र व भारत – राज्यव्यवस्था आणि शासन (राज्यघटना, राजकीय प्रणाली, पंचायती राज)

5. आर्थिक आणि सामाजिक विकास (शाश्वत विकास, दारिद्र्य, लोकसंख्याशास्त्र)

6. पर्यावरणीय परिस्थिती, जैव-विविधता आणि हवामान बदल

7. सामान्य विज्ञान

ब. मुख्य परीक्षा (Main Examination) – १७५० गुण (२०२३ पासून सुधारित पॅटर्ननुसार)

एमपीएससीने सन २०२३ पासून राज्यसेवा मुख्य परीक्षेचे स्वरूप बदलून ते केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या (UPSC) नागरी सेवा परीक्षा (CSE) प्रमाणे वर्णनात्मक (Descriptive) स्वरूपाचे केले आहे.

• पात्रता (Qualifying) पेपर: पेपर १ (मराठी) आणि पेपर २ (इंग्रजी) मध्ये किमान २५% गुण मिळवणे आवश्यक आहे. या पेपरचे गुण अंतिम रँकिंगसाठी विचारात घेतले जात नाहीत.

• ऐच्छिक विषय (Optional Subject): उमेदवाराला MPSC ने दिलेल्या यादीमधून एक विषय निवडावा लागतो. या विषयाचे दोन पेपर (पेपर १ आणि पेपर २) असतात.

क. मुलाखत/व्यक्तिमत्त्व चाचणी (Interview/Personality Test) – २७५ गुण

मुख्य परीक्षेत उत्तीर्ण झालेल्या उमेदवारांना मुलाखतीसाठी बोलावले जाते. या टप्प्यात उमेदवारांचे सामान्य ज्ञान, निर्णय क्षमता, सामाजिक कल, नेतृत्व क्षमता आणि एकूण व्यक्तिमत्त्व तपासले जाते.

अंतिम निवड ही मुख्य परीक्षा (१७५० गुण) आणि मुलाखत (२७५ गुण) यांच्या एकूण २०२५ गुणांवर आधारित असते.

३. आवश्यक पात्रता (Eligibility Criteria)

• शैक्षणिक पात्रता: कोणत्याही शाखेतील पदवी (Degree) किंवा राज्य शासनाने मान्यता दिलेली तत्सम अर्हता.

  • पदवीच्या शेवटच्या वर्षात असलेले उमेदवार पूर्व परीक्षा देऊ शकतात, परंतु मुख्य परीक्षेचा अर्ज स्वीकारण्याच्या अंतिम दिनांकापर्यंत पदवी परीक्षा उत्तीर्ण होणे बंधनकारक आहे.

• वयोमर्यादा (Age Limit):

  • किमान वय: १९ वर्षे पूर्ण.

  • कमाल वय (खुला गट): ३८ वर्षे (शासनाच्या वेळोवेळीच्या नियमानुसार यात बदल होऊ शकतो).

  • मागासवर्गीय/आर्थिक दुर्बल घटक/अपंग/खेळाडू इत्यादींसाठी शासनाच्या नियमांनुसार वयोमर्यादेत सवलत लागू असते (साधारणपणे ४३ वर्षांपर्यंत).

• अधिवास (Domicile): उमेदवाराला मराठी भाषेचे ज्ञान असणे आवश्यक आहे.

४. परीक्षेच्या तयारीसाठी महत्त्वाच्या सूचना

1. नवीन अभ्यासक्रम समजून घ्या: २०२३ पासून लागू झालेला वर्णनात्मक (Descriptive) स्वरूपाचा अभ्यासक्रम आणि परीक्षेचा पॅटर्न नीट समजून घ्या.

2. आधारभूत पुस्तके: NCERT/स्टेट बोर्डची पुस्तके (६वी ते १२वी) मूलभूत संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी वाचा.

3. उत्तरे लिहिण्याचा सराव (Answer Writing): नवीन स्वरूपानुसार, मुख्य परीक्षेसाठी रोज निबंध आणि सामान्य अध्ययनाच्या प्रश्नांची उत्तरे लिहिण्याचा सराव करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

4. वर्तमानपत्र वाचन: ‘द हिंदू’, ‘इंडियन एक्सप्रेस’, ‘लोकसत्ता’ किंवा ‘महाराष्ट्र टाइम्स’ यांसारखे वृत्तपत्र आणि मासिके नियमित वाचा.

5. महाराष्ट्र राज्याचा संदर्भ: इतिहास, भूगोल आणि राज्यव्यवस्थेच्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या संदर्भावर विशेष लक्ष द्या.