१. पूर्व परीक्षा सामान्य अध्ययन (Prelims GS)
पूर्व परीक्षेत सामान्य क्षमता चाचणी (General Ability Test) या पेपरमध्ये बुद्धिमत्ता आणि अंकगणिताव्यतिरिक्त खालील सामान्य अध्ययनाचे विषय समाविष्ट असतात:
| क्र. | विषय (Subject) | प्रमुख घटक (Key Topics) |
| १ | चालू घडामोडी (Current Affairs) | जागतिक (Global), राष्ट्रीय (National) व महाराष्ट्रासह (Maharashtra) महत्त्वाच्या चालू घडामोडी. |
| २ | इतिहास (History) | आधुनिक भारताचा इतिहास (History of Modern India), विशेषतः महाराष्ट्राचा इतिहास आणि भारतीय राष्ट्रीय चळवळ (Indian National Movement with special reference to Maharashtra). |
| ३ | भूगोल (Geography) | महाराष्ट्र, भारत व जगाचा भूगोल (Geography of Maharashtra, India & World). प्राकृतिक, सामाजिक व आर्थिक भूगोल (Physical, Social, and Economic Geography). |
| ४ | राज्यशास्त्र व प्रशासन (Polity & Administration) | भारताची राज्यघटना (Indian Constitution), राजकीय प्रणाली (Political System), पंचायती राज (Panchayat Raj), नगर प्रशासन, सार्वजनिक धोरण आणि हक्क विषयक प्रश्न (Rights issues). |
| ५ | अर्थव्यवस्था (Economics) | आर्थिक व सामाजिक विकास (Economic & Social Development), शाश्वत विकास (Sustainable Development), दारिद्र्य (Poverty), लोकसंख्या, सरकारी अर्थव्यवस्था (बजेट, लेखा, लेखापरीक्षण), चलन व राजकोषीय धोरण. |
| ६ | सामान्य विज्ञान (General Science) | भौतिकशास्त्र (Physics), रसायनशास्त्र (Chemistry), प्राणीशास्त्र (Zoology), वनस्पतीशास्त्र (Botany), व आरोग्यशास्त्र (Hygiene). |
| ७ | पर्यावरण (Environment) | पर्यावरण पारिस्थितीकी (Ecology), जैव-विविधता (Biodiversity) आणि हवामान बदल (Climate Change) यांवरील सर्वसाधारण प्रश्न. |
२. मुख्य परीक्षा सामान्य अध्ययन (Mains GS – Paper 2)
मुख्य परीक्षेतील पेपर २ मध्ये सामान्य क्षमता चाचणी (General Ability Test) आणि विषयाला अनुसरून ज्ञान (Subject Specific Knowledge) हे घटक समाविष्ट आहेत. सामान्य अध्ययनाचे विषय पूर्व परीक्षेतील घटकांपेक्षा अधिक सखोल आणि विशिष्ट कायद्यांवर केंद्रित असतात.
अ) सामान्य क्षमता चाचणीतील जीएस घटक:
- चालू घडामोडी: जागतिक व भारतातील महत्त्वाच्या चालू घडामोडी.
- माहिती व तंत्रज्ञान (Information Technology – IT): संगणकाची भूमिका, डेटा कम्युनिकेशन, नेटवर्किंग, वेब टेक्नॉलॉजी, सायबर क्राईम आणि शासनाचे आय.टी. विषयक कार्यक्रम (उदा. मीडिया लॅब एशिया, ज्ञान वाहिनी).
- कायदे आणि अधिकार:
- माहिती अधिकार अधिनियम, २००५ (Right to Information Act, 2005).
- महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, २०१५ (Maharashtra Right to Public Service Act, 2015).
ब) पदनिहाय विशिष्ट ज्ञान (Post-Specific Knowledge):
हा विभाग पदांनुसार बदलतो आणि तो सामान्य अध्ययनाचाच एक भाग असतो.
| पद (Post) | विशिष्ट अभ्यासक्रम (Specific Topics) |
| पोलीस उपनिरीक्षक (PSI) | भारतीय दंड संहिता (IPC), फौजदारी प्रक्रिया संहिता (CrPC), भारतीय पुरावा कायदा (Evidence Act), मानवी हक्क व जबाबदाऱ्या, पोलीस प्रशासन. |
| राज्य कर निरीक्षक (STI) | भारतीय अर्थव्यवस्था, नियोजन, कर प्रणाली, GST, अर्थसंकल्पीय प्रक्रिया, महाराष्ट्रातील अर्थव्यवस्था. |
| सहायक कक्ष अधिकारी (ASO) | महाराष्ट्र शासनाची रचना, कामकाज, सार्वजनिक प्रशासन, प्रशासकीय कायद्याची मूलतत्त्वे, प्रशासकीय सुधारणा. |
सारांश: संयुक्त परीक्षेमध्ये यश मिळवण्यासाठी, तुम्हाला वरील सर्व सामान्य अध्ययनाच्या विषयांवर मूलभूत संकल्पनांची स्पष्टता (Clear Concepts) तसेच तथ्यात्मक माहिती (Factual Information) असणे आवश्यक आहे.
