भारतीय राष्ट्रीय चळवळ ही तीन प्रमुख टप्प्यांमध्ये विभागली गेली आहे. MPSC Combine परीक्षेसाठी प्रत्येक टप्प्याची वैशिष्ट्ये, नेते आणि महत्त्वाचे कार्यक्रम समजून घेणे आवश्यक आहे.
I. मवाळ युग (The Moderate Era: 1885 – 1905)
1. 🤝 प्रमुख नेते आणि विचारधारेचे स्वरूप
-
प्रमुख नेते: दादाभाई नौरोजी, फिरोजशाह मेहता, गोपाळ कृष्ण गोखले, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी.
-
उद्देश: ब्रिटिशांच्या न्यायबुद्धीवर विश्वास होता. त्यांचे उद्दिष्ट राजकीय हक्क मिळवणे आणि प्रशासनात सुधारणा करणे हे होते, पूर्ण स्वातंत्र्य नव्हते.
-
कार्यपद्धती (Methods): शांततामय आणि संविधानिक मार्गांवर भर. ‘त्रिसूत्री’ पद्धतीचा वापर:
-
Petition (विनंती): सरकारला अर्ज करणे.
-
Prayer (प्रार्थना): मागण्या मान्य करण्याची विनंती करणे.
-
Protest (निषेध): टीका करणे.
-
2. 🎯 मवाळांचे महत्त्वाचे योगदान
-
राष्ट्रवादाचा पाया: देशभक्ती आणि राजकीय जाणीव निर्माण केली.
-
‘Drain of Wealth’ सिद्धांत: दादाभाई नौरोजी यांनी भारताच्या संपत्तीचे ब्रिटनकडे होणारे ‘निचरा’ (आर्थिक शोषण) उघड केले.
-
कायदेमंडळ सुधारणा: भारतीय परिषदेचा कायदा (Indian Councils Act, 1892) पास करण्यात मदत केली (यामुळे कायदेमंडळात भारतीयांचे प्रतिनिधीत्व वाढले).
-
सार्वजनिक सेवा: भारतीय लोकांचे प्रशासनातील उच्च पदांवर नियुक्ती व्हावी यासाठी प्रयत्न केले.
II. जहाल युग (The Extremist Era: 1905 – 1917)
1. 🔥 प्रमुख नेते आणि विचारधारेचे स्वरूप
-
प्रमुख नेते (Lal-Bal-Pal): बाळ गंगाधर टिळक, लाला लजपत राय, बिपिन चंद्र पाल, आणि अरविंद घोष.
-
उद्देश: मवाळांच्या अपयशानंतर जहाल नेत्यांनी ‘स्वराज्य’ (Self-Rule) हे आपले अंतिम उद्दिष्ट ठेवले. टिळकांनी घोषणा केली: “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच.”
-
कार्यपद्धती (Methods):
-
Passive Resistance: निष्क्रिय प्रतिकार (सरकारी शाळा, न्यायालये, वस्तूंचा बहिष्कार).
-
Self-Reliance (आत्मनिर्भरता): स्वदेशी मालाचा वापर आणि राष्ट्रीय शिक्षण संस्थांची स्थापना.
-
2. 💥 महत्त्वाचे कार्यक्रम आणि घटना
-
बंगालची फाळणी (1905): लॉर्ड कर्झनने प्रशासकीय सोयीचे कारण देऊन बंगालची फाळणी केली. या फाळणीविरोधात जहाल मतप्रवाह अधिक प्रभावी झाला.
-
स्वदेशी आणि बहिष्कार चळवळ (Swadeshi and Boycott Movement): ब्रिटिश वस्तू आणि संस्थांवर बहिष्कार टाकून स्वदेशी वस्तूंचा वापर करणे.
-
सुरत फूट (1907): काँग्रेसमध्ये मवाळ आणि जहाल यांच्यात फूट पडली.
-
होमरूल लीग चळवळ (Home Rule League Movement): 1916 मध्ये टिळक (पुणे) आणि ऍनी बेझंट (मद्रास) यांनी ‘स्वशासन’ (Home Rule) मिळवण्यासाठी ही चळवळ सुरू केली.
III. गांधी युग (The Gandhian Era: 1917 – 1947)
1. 🕊️ प्रमुख नेते आणि विचारधारेचे स्वरूप
-
प्रमुख नेते: महात्मा गांधी (सर्वेसर्वा), जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, मौलाना आझाद.
-
विचारधारा: सत्याग्रह (सत्य आणि अहिंसेवर आधारित लढा) आणि असहकार.
-
गांधीजींचे भारतातील पहिले प्रयोग:
-
चंपारण सत्याग्रह (1917): बिहारमधील शेतकरी (‘तीन कठिया’ पद्धत)
-
अहमदाबाद मिल स्ट्राइक (1918): कामगारांसाठी उपोषण.
-
खेडा सत्याग्रह (1918): गुजरातमध्ये पीक खराब झाल्यामुळे महसूल माफीची मागणी.
-
2. 📜 गांधी युगातील प्रमुख चळवळी
| चळवळ (Movement) | वर्ष (Year) | प्रमुख कारण/उद्देश |
| असहकार चळवळ (Non-Cooperation Movement) | 1920 – 1922 | जालियनवाला बाग हत्याकांड आणि खिलाफत प्रश्न. स्वराज्य मिळवण्याचा प्रयत्न. चौरी-चौरा घटनेनंतर मागे घेतली. |
| सविनय कायदेभंग चळवळ (Civil Disobedience Movement) | 1930 – 1934 | ‘पूर्ण स्वराज’ हे उद्दिष्ट. दांडी यात्रा (मीठ सत्याग्रह) हे चळवळीचे केंद्र होते. |
| भारत छोडो आंदोलन (Quit India Movement) | 1942 | क्रिप्स मिशनचे अपयश आणि जपानचे भय. गांधीजींचा नारा: “करा किंवा मरा” (Do or Die). |
3. 🏁 स्वातंत्र्याच्या दिशेने
-
लाहोर अधिवेशन (1929): काँग्रेसने ‘पूर्ण स्वराज’ चे ध्येय घोषित केले.
-
गोलमेज परिषदा (Round Table Conferences): 1930-32 दरम्यान झालेल्या परिषदा. गांधीजींनी दुसऱ्या परिषदेत भाग घेतला.
-
भारत सरकार कायदा, 1935: प्रादेशिक स्वायत्ततेची (Provincial Autonomy) तरतूद.
-
माउंटबॅटन योजना (1947): भारताची फाळणी आणि स्वातंत्र्य घोषित करणारी योजना.
-
भारतीय स्वातंत्र्य कायदा, 1947: 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले.
