सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळी (१८२८ ते १८९०)

Populer Posts

Current Affairs

या चळवळींचा मुख्य उद्देश समाज आणि धर्मात निर्माण झालेल्या रूढीवादी व विषमतेच्या प्रथा दूर करणे हा होता.

१. अखिल भारतीय स्तरावरच्या महत्त्वाच्या चळवळी

चळवळ/संस्था	संस्थापक/संबंधित व्यक्ती	स्थापना वर्ष	मुख्य तत्त्वज्ञान/कार्य
ब्राह्मो समाज	राजा राममोहन रॉय	१८२८ (कलकत्ता)	एकेश्वरवाद (एकाच देवाची उपासना), मूर्तिपूजा व कर्मकांडाला विरोध. सती प्रथा निर्मूलन.
आर्य समाज	स्वामी दयानंद सरस्वती	१८७५ (मुंबई)	‘वेदांकडे परत चला’ (Back to the Vedas) – वेदोपनिषदांना अंतिम प्रमाण मानणे. शुद्धी चळवळ सुरू केली.
रामकृष्ण मिशन	स्वामी विवेकानंद	१८९७ (बेलूर मठ)	‘मानवाची सेवा हीच ईश्वराची सेवा’ हे तत्त्व. व्यावहारिक वेदांत आणि समाजसेवेवर भर. शिकागो धर्म परिषद (१८९३).
प्रार्थना समाज	आत्माराम पांडुरंग	१८६७ (मुंबई)	महाराष्ट्रातील चळवळ. ब्राह्मो समाजाच्या धर्तीवर एकेश्वरवाद, समाजसुधारणा आणि धार्मिक सुधारणा यांचा समन्वय.
थियोसॉफिकल सोसायटी	मॅडम ब्लाव्हट्स्की व कर्नल ऑल्कोट (भारतात ॲनी बेझंट यांनी प्रसार केला)	१८७५ (न्यूयॉर्क, १८८२ अड्यार)	प्राचीन भारतीय संस्कृती, धर्म आणि तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास व प्रसार. पुनर्जन्म आणि कर्म यावर विश्वास.

२. महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळी (विशेष संदर्भ)

महाराष्ट्रामध्ये सुधारणा चळवळींना धार्मिक नव्हे, तर सामाजिक विषमतेच्या विरोधात अधिक धार होती.

अ. महात्मा ज्योतिराव फुले व सत्यशोधक समाज

सत्यशोधक समाज (१८७३): ब्राह्मण पुरोहितांच्या मदतीशिवाय लग्न व इतर विधी करणे. समानता व सामाजिक न्याय हे मुख्य तत्त्व.
कार्य:
- शैक्षणिक कार्य: मुलींसाठी पुण्यातील भिडे वाडा येथे पहिली शाळा (१८४८). दलित व स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी कार्य.
- लेखन: गुलामगिरी, शेतकऱ्यांचा आसूड, सार्वजनिक सत्यधर्म.
- दलित व अस्पृश्यता निवारण: जातीय भेदभावाला कठोर विरोध.
सावित्रीबाई फुले: भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका. शिक्षण प्रसारात महात्मा फुलेंना मोलाची साथ दिली.

ब. न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे

संघटना: पुणे सार्वजनिक सभा (संस्थापक नव्हे, पण सक्रिय सदस्य), प्रार्थना समाज.
कार्य: इतिहास, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक सुधारणांचा आधार. विधवा विवाह आणि स्त्री शिक्षणाचे समर्थक. ‘भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक’ म्हणून ओळखले जातात. भारतीय राष्ट्रीय सामाजिक परिषद (National Social Conference – १८८७) स्थापन केली.

क. गोपाळ गणेश आगरकर

तत्त्वज्ञान: ‘आधी सामाजिक सुधारणा, नंतर राजकीय’ या मताचे.
कार्य: सुधारक वृत्तपत्राचे संपादक. अंधश्रद्धा व रूढींवर कठोर टीका केली. व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि बुद्धिप्रामाण्यवादाचे पुरस्कर्ते.

ड. राजर्षी शाहू महाराज (छत्रपती शाहू महाराज)

आरक्षण: आरक्षण लागू करणारे पहिले संस्थानिक (कोल्हापूर संस्थानात १९०२).
कार्य: अस्पृश्यता निवारण, आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन. वेदोक्त प्रकरण. बहुजन समाजाच्या शिक्षणासाठी वसतिगृहे सुरू केली.

ई. महर्षी धोंडो केशव कर्वे

स्त्री शिक्षण व विधवा पुनर्विवाह:
- विधवा विवाह प्रतिबंधक निवारक मंडळाची स्थापना (१८९३).
- अनाथ बालिकाश्रम (१८९६), महिला विद्यापीठाची (एस.एन.डी.टी) स्थापना (१९१६).
- भारतरत्न पुरस्कार (१९५८).

फ. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

समानता व हक्क: अस्पृश्य समाजाला सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक हक्क मिळवून देण्यासाठी लढा.
संघटना: बहिष्कृत हितकारिणी सभा (१९२४), समता सैनिक दल.
चळवळी: महाडचा सत्याग्रह (१९२७) आणि मनुस्मृतीचे दहन, नाशिकचा काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह.
पत्रकारिता: मूकनायक, बहिष्कृत भारत, समता, जनता.

ग. इतर महत्त्वाचे समाजसुधारक (महाराष्ट्रातील)

समाजसुधारक	कार्यक्षेत्र/योगदान
बाळशास्त्री जांभेकर	‘दर्पण’ (मराठीतील पहिले वृत्तपत्र) व ‘दिग्दर्शन’ (पहिले मराठी मासिक) सुरू केले. मराठी पत्रकारितेचे जनक.
विठ्ठल रामजी शिंदे	डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (१९०६) ची स्थापना. अस्पृश्यता निवारणासाठी कार्य.
गोपाळ हरी देशमुख	‘लोकहितवादी’ म्हणून ओळखले जातात. ‘शंभू पत्रे’ लिहून सामाजिक व धार्मिक रूढींवर टीका केली.
न्यायमूर्ती तेलंग	मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश, बॉम्बे असोसिएशन चे सदस्य.

३. ब्रिटिशांचे सुधारणा कायदे

एमपीएससी परीक्षेसाठी, वरील प्रत्येक समाजसुधारकाचे जन्मगाव, संस्था, वृत्तपत्रे, पुस्तके आणि ठळक घटना यावर सविस्तर नोट्स तयार करणे आवश्यक आहे.

सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळी (१८२८ ते १८९०)

Recent Posts