आधुनिक भारताच्या इतिहासाचे प्रमुख टप्पे आणि उपघटक खालीलप्रमाणे आहेत:
१. ब्रिटिश सत्तेची स्थापना व विकास
- ब्रिटिशांचे धोरण आणि परिणाम: वृत्तपत्रे, रेल्वे, टपाल व तार, उद्योगधंदे, जमीन सुधारणा (स्थायी, रयतवारी, महालवारी) यांचा समाजावरील परिणाम.
- सत्ता विस्तार: प्रमुख भारतीय सत्तांविरुद्ध झालेली युद्धे (उदा. प्लासी, बक्सार, इंग्रज-मराठा युद्धे), तैनाती फौज (Subsidiary Alliance) धोरण आणि खालसा धोरण (Doctrine of Lapse).
- प्रशासकीय आणि घटनात्मक विकास: १८५७ पर्यंतची ब्रिटिश राज्याची रचना, महत्त्वाचे गव्हर्नर जनरल व त्यांचे कार्य.
२. सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळी (महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह)
- सामाजिक-धार्मिक सुधारणांची कारणे: ख्रिश्चन मिशनबरोबरचे संबंध, इंग्रजी शिक्षण व मुद्रणालयाचे आगमन.
- महत्त्वाच्या चळवळी:
- ब्राह्मो समाज, प्रार्थना समाज, आर्य समाज, सत्यशोधक समाज, रामकृष्ण मिशन इत्यादी.
- शीख तसेच मुस्लीम धर्मियांतील सुधारणा चळवळी.
- महाराष्ट्रातील निवडक समाजसुधारक व त्यांचे कार्य:
- महात्मा फुले, मा. गो. रानडे, गोपाळ गणेश आगरकर, महर्षि कर्वे, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, लोकमान्य टिळक, महात्मा गांधी, विनोबा भावे, विनायक दा. सावरकर, कर्मवीर भाऊराव पाटील आणि इतरांचे विचार व कार्य.
- सामाजिक व आर्थिक जागृती: वृत्तपत्रे व शिक्षण यांची स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील सामाजिक जागृतींमधील भूमिका.
- दलित व ब्राम्हणेतर चळवळी: डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन, ब्राम्हणेतर चळवळ व जस्टीस पार्टी.
३. १८५७ चा उठाव आणि राष्ट्रीय चळवळीचा उदय
- १८५७ चा उठाव: पार्श्वभूमी, कारणे, स्वरूप आणि परिणाम.
- भारतीय राष्ट्रवादाचा उदय: कारणे, आर्थिक राष्ट्रवाद (Economic Nationalism).
- राजकीय संघटनांचा विकास: राष्ट्रीय संघटनांची स्थापना (उदा. पुणे सार्वजनिक सभा, बॉम्बे प्रेसिडेंसी असोसिएशन).
- भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (१८८५): स्थापनेची कारणे, पार्श्वभूमी आणि सुरुवातीचे स्वरूप.
४. भारतीय राष्ट्रीय चळवळ (१८८५-१९४७)
- मवाळ कालखंड (१८८५-१९०५): प्रमुख नेते (दादाभाई नौरोजी, गो. कृ. गोखले), मागण्या व कार्यपद्धती.
- जहाल कालखंड (१९०५-१९१९): बंगालची फाळणी (१९०५), स्वदेशी व बहिष्कार चळवळ, जहाल गटाची वाढ (लाल-बाल-पाल), मोर्ले-मिंटो सुधारणा (१९०९), लखनौ करार (१९१६), होमरूल चळवळ, माँट-फोर्ड सुधारणा (१९१९).
- गांधी युग (१९२०-१९४७):
- गांधीजींचे नेतृत्त्व आणि तत्त्वज्ञान: असहकार (Non-Cooperation), सविनय कायदेभंग (Civil Disobedience), वैयक्तिक सत्याग्रह, चलेजाव आंदोलन (Quit India Movement – १९४२).
- इतर प्रवाह: सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळ (उदा. भगतसिंग, चंद्रशेखर आझाद), स्वराज पार्टी, आझाद हिंद सेना (INA).
- घटनात्मक विकास: सायमन कमिशन, गोलमेज परिषद, भारत सरकार कायदा १९३५.
- फाळणीकडे वाटचाल: मुस्लिम लीगचे राजकारण, साम्प्रदायिकता, स्वातंत्र्य आणि विभाजन.
- राष्ट्रीय चळवळीतील विशेष घटक: शेतकऱ्यांचे उठाव, कामगार चळवळ, आदिवासींचे बंड, राष्ट्रीय चळवळीतील महिला सहभाग, संस्थानातील जनतेची चळवळ.
५. स्वातंत्र्योत्तर भारत (१९४७ नंतर)
- फाळणीचे परिणाम, संस्थानांचे विलीनीकरण (उदा. जुनागढ, हैदराबाद, काश्मीर).
- राज्यांची पुनर्रचना: भाषावार प्रांतरचना.
- महाराष्ट्राचा विशेष संदर्भ: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (महत्त्वाचे राजकीय पक्ष व व्यक्ती).
- नेहरू युग: अलिप्ततेचे धोरण (Non-Alignment), कृषी, उद्योगधंदे, शिक्षण, विज्ञान व तंत्रज्ञान यांमधील प्रगती.
- इतर महत्त्वाच्या घटना: बांगलादेशाची मुक्ती, आणीबाणी (Emergency), नक्षलवाद व माओवाद, पर्यावरण चळवळ, महिला चळवळ.
एमपीएससी परीक्षेसाठी, विशेषतः महाराष्ट्रातील समाजसुधारक आणि राष्ट्रीय चळवळीतील महाराष्ट्राच्या सहभागावर जास्त लक्ष केंद्रित करणे महत्त्वाचे आहे.
