१८५७ चा उठाव हा आधुनिक भारताच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे, जो राष्ट्रीय चळवळीच्या उदयास कारणीभूत ठरला.
I. १८५७ चा उठाव: कारणे, स्वरूप आणि परिणाम
1. 🛑 उठावाची कारणे (Causes of the Revolt)
| प्रकार (Type) | कारण (Cause) |
| राजकीय | सामील करण्याचे धोरण: लॉर्ड डलहौसीचे ‘वारस हक्क नामंजूर’ (Doctrine of Lapse) धोरण (सातारा, झाशी, नागपूर), नानासाहेब पेशव्यांचे पेन्शन बंद करणे. |
| आर्थिक | शेतकऱ्यांचे शोषण: जमीन महसुलाची क्रूर पद्धत (स्थायी/कायमधारा पद्धत, रयतवारी), भारतीय उद्योगांचा ऱ्हास, बेरोजगारी. |
| सामाजिक-धार्मिक | धार्मिक हस्तक्षेप: ख्रिस्ती धर्मप्रचाराला प्रोत्साहन, सतीबंदी, विधवा पुनर्विवाहास मान्यता (यांना इंग्रजांनी ‘सामाजिक हस्तक्षेप’ मानले), जातीय भेदभावाची वागणूक. |
| सैनिकी | असंतोष: भारतीय सैनिकांना कमी पगार, पदोन्नतीचा अभाव, सैन्यात भरती होण्यापूर्वी समुद्र ओलांडणे सक्तीचे करणे. |
| तत्काळ कारण | चरबीयुक्त काडतुसे: नवीन ‘एनफिल्ड’ बंदुकांसाठी गायीची आणि डुकराची चरबी लावलेल्या काडतुसांचा वापर. |
2. ⚔️ उठावाचे स्वरूप आणि नेतृत्व
| ठिकाण (Centre) | नेतृत्व (Leader) | महत्त्वाचे मुद्दे |
| दिल्ली | बहादुर शाह II (झाफर) व बख्त खान (सैन्याचे नेतृत्व) | उठावाचे औपचारिक केंद्र, प्रतीकात्मक नेतृत्व. |
| कानपूर | नानासाहेब पेशवे व तात्या टोपे (सेनापती) | नानासाहेबांनी स्वतःला पेशवा म्हणून घोषित केले. |
| लखनौ (अवध) | बेगम हजरत महल | अवध संस्थान खालसा केल्याने असंतोष. |
| झाशी | राणी लक्ष्मीबाई | “मी माझी झाशी देणार नाही” ही घोषणा. |
| बिहार (जगदीशपूर) | कुंवर सिंह | स्थानिक जमीनदारांचे (Zamindars) प्रभावी नेतृत्व. |
3. 📉 उठावाचे अपयश आणि परिणाम
-
अपयशाची कारणे:
-
संघटनेचा अभाव: उठाव संघटित नव्हता, नेतृत्वात एकसूत्रीपणा नव्हता.
-
मर्यादित स्वरूप: उठाव प्रामुख्याने उत्तर भारत आणि मध्य भारतापुरता मर्यादित होता (उदा. बंगाल, पंजाब, दक्षिण भारत शांत होते).
-
शस्त्र आणि साधनांची कमतरता: इंग्रजांकडे आधुनिक शस्त्रे, रेल्वे, तार यांसारखी प्रगत साधने होती.
-
-
महत्त्वाचे परिणाम:
-
कंपनी राजवट समाप्त: भारत सरकार कायदा १८५८ द्वारे ईस्ट इंडिया कंपनीची राजवट संपुष्टात आणली आणि भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश सरकारने हाती घेतला.
-
व्हाईसरॉयची नियुक्ती: गव्हर्नर जनरलऐवजी व्हाईसरॉय (राणीचा प्रतिनिधी) हे पद निर्माण झाले. लॉर्ड कॅनिंग हा पहिला व्हाईसरॉय होता.
-
सामील करण्याचे धोरण रद्द: दत्तक घेण्याच्या हक्कास मान्यता मिळाली.
-
सैन्यात बदल: भारतीय सैनिकांची संख्या कमी करून युरोपियन सैनिकांची संख्या वाढवण्यात आली (फौज आणि तोफखाना युरोपातील सैनिकांच्या हाती ठेवला).
-
II. राष्ट्रीय चळवळीचा उदय (Rise of National Movement)
१८५७ च्या उठावानंतर राजकीय जागृती वाढली आणि राष्ट्रीय चळवळीचा उदय झाला.
1. 🔑 राष्ट्रीय चळवळीच्या उदयाची कारणे
-
पाश्चात्य शिक्षण: इंग्रजी शिक्षणामुळे लोक स्वातंत्र्य, लोकशाही, राष्ट्रवाद या पाश्चात्य संकल्पनांनी प्रभावित झाले.
-
ब्रिटिश प्रशासकीय एकता: रेल्वे, टपाल, तार यामुळे प्रशासकीय एकता निर्माण झाली आणि दळणवळण सुलभ झाले, ज्यामुळे लोक एकत्र आले.
-
सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळ: राजारा राम मोहन रॉय, स्वामी दयानंद सरस्वती यांच्या कार्यामुळे आत्मसन्मान आणि आत्मविश्वास वाढला.
-
वृत्तपत्रे आणि साहित्य: वृत्तपत्रे आणि नियतकालिकांनी राजकीय विचार लोकांपर्यंत पोहोचवले, ज्यामुळे राष्ट्रवादाची भावना वाढली.
-
वंशभेद: ब्रिटिशांनी भारतीयांना दिलेली भेदभावाची वागणूक आणि इलबर्ट बिल (Ilbert Bill) वाद.
2. 🏛️ राष्ट्रीय स्तरावर राजकीय संस्थांची स्थापना
| संस्था (Organization) | संस्थापक (Founder) | वर्ष (Year) | स्थान (Place) |
| इंडियन असोसिएशन | सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी | १८७६ | कलकत्ता |
| पुणे सार्वजनिक सभा | गणेश वासुदेव जोशी (सार्वजनिक काका), एस. एच. चिपलुणकर | १८७० | पुणे |
| बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन | फिरोजशाह मेहता, के. टी. तेलंग, बदरुद्दीन तय्यबजी | १८८५ | मुंबई |
3. 🚩 भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा उदय (Indian National Congress – INC)
-
स्थापना: २८ डिसेंबर १८८५, मुंबई, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज.
-
संस्थापक: ए. ओ. ह्यूम (एक निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी).
-
पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी.
-
पहिले अधिवेशन: ७२ प्रतिनिधी हजर होते.
-
उद्देश:
-
देशाच्या विविध भागांतील लोकांना एकत्र आणणे.
-
राष्ट्रीय ऐक्याची भावना निर्माण करणे.
-
लोकांच्या मागण्या सरकारसमोर ठेवणे.
-
4. 🧭 राष्ट्रीय चळवळीचे टप्पे
| टप्पा (Phase) | कालावधी (Period) | प्रमुख नेते (Key Leaders) |
| मवाळ युग (Moderates) | १८८५ – १९०५ | दादाभाई नौरोजी, गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशाह मेहता. |
| जहाल युग (Extremists) | १९०५ – १९१७ | लाल-बाल-पाल (लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिन चंद्र पाल) |
| गांधी युग | १९१७ – १९४७ | महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, सरदार पटेल. |
