राष्ट्रीय चळवळीचा उदय (१८५७ नंतर)

१८५७ च्या उठावानंतर ब्रिटिशांनी जरी उठाव दडपला असला, तरी भारतात राजकीय जागृती वाढली आणि राष्ट्रीय स्तरावर संघटित चळवळ उभी राहण्यास सुरुवात झाली.

I. राष्ट्रीय चळवळीच्या उदयाची प्रमुख कारणे (Catalysts for the Rise)

राष्ट्रीय चळवळ उभी राहण्यामागे अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय घटक कारणीभूत ठरले:

1. 📚 पाश्चात्त्य शिक्षण आणि विचार

• राजकीय संकल्पनांचा परिचय: इंग्रजी शिक्षणामुळे भारतीयांना स्वातंत्र्य (Liberty), समानता (Equality), लोकशाही (Democracy) आणि राष्ट्रवाद (Nationalism) या पाश्चात्त्य संकल्पनांचा परिचय झाला.

• जागतिक प्रेरणा: इटली आणि जर्मनीचे एकीकरण तसेच अमेरिकेचा स्वातंत्र्यसंग्राम या घटनांनी भारतीयांना प्रेरणा दिली.

2. 💰 ब्रिटिश राजवटीचे आर्थिक परिणाम

• आर्थिक शोषण: दादाभाई नौरोजी यांच्या ‘ड्रेन ऑफ वेल्थ’ (संपत्तीचे निष्कासन) सिद्धांतामुळे ब्रिटिश राजवटीचे शोषणात्मक स्वरूप जनतेला स्पष्ट झाले.

• दुष्काळ आणि गरिबी: वारंवार पडणारे दुष्काळ आणि त्यातील ब्रिटिशांची असंवेदनशीलता यामुळे तीव्र असंतोष निर्माण झाला.

3. 🚄 दळणवळण आणि प्रशासकीय एकता

• दळणवळण साधने: रेल्वे, टपाल (Post) आणि तार (Telegraph) यांसारख्या आधुनिक दळणवळण साधनांमुळे देशाच्या विविध भागांतील नेत्यांना आणि लोकांना एकमेकांच्या संपर्कात येणे शक्य झाले.

• समान प्रशासकीय यंत्रणा: संपूर्ण देशासाठी एकसमान न्यायव्यवस्था आणि प्रशासकीय ढाचा (Structure) असल्याने ऐक्याची भावना वाढली.

4. 📢 सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळ

• आत्मसन्मानाची जाणीव: राजारा राम मोहन रॉय, स्वामी दयानंद सरस्वती, स्वामी विवेकानंद यांसारख्या सुधारकांनी केलेले कार्य आणि त्यांनी दिलेला ‘आत्मसन्मान’ व ‘आत्मविश्वास’ याचा संदेश राष्ट्रीय आंदोलनासाठी महत्त्वाचा ठरला.

5. 📰 साहित्य आणि वृत्तपत्रांची भूमिका

• राजकीय जागृती: ‘केसरी’, ‘मराठा’, ‘बंगाली’, ‘अमृत बाजार पत्रिका’ यांसारख्या वृत्तपत्रांनी सरकारच्या धोरणांवर टीका केली आणि राजकीय विचार तळागाळापर्यंत पोहोचवले.

6. ⚔️ वंशभेद आणि सरकारी दडपशाही

• वंशभेद: उच्च प्रशासकीय पदांवर भारतीयांना डावलणे आणि भारतीयांना दुय्यम वागणूक देणे.

• इलबर्ट बिल (Ilbert Bill) वाद (१८८३): या विधेयकामुळे भारतीय न्यायाधीशांना युरोपियन आरोपींचे खटले चालवण्याचा अधिकार मिळणार होता, परंतु युरोपियन लोकांच्या तीव्र विरोधामुळे ते मागे घ्यावे लागले. या घटनेने भारतीयांना संघटनात्मक शक्तीची गरज जाणवली.

• लॉर्ड लिटनची दडपशाही: वृत्तपत्र स्वातंत्र्य काढून घेणारा वर्नाक्युलर प्रेस ॲक्ट (१८७८) आणि शस्त्र ठेवण्यास बंदी घालणारा आर्म्स ॲक्ट (१८७८) यांमुळे असंतोष वाढला.

II. राष्ट्रीय स्तरावर राजकीय संस्थांची स्थापना

१८५७ नंतर स्थानिक स्तरावर काम करणाऱ्या अनेक संस्थांनी राष्ट्रीय चळवळीचा पाया रचला:

III. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा उदय (Indian National Congress – INC)

विविध प्रादेशिक संस्थांना राष्ट्रीय स्तरावर एकत्र आणण्यासाठी काँग्रेसची स्थापना झाली.

• स्थापना: २८ डिसेंबर १८८५.

• ठिकाण: मुंबई, गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज.

• संस्थापक: ऍलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम (A. O. Hume) (एक निवृत्त ब्रिटिश सनदी अधिकारी).

• पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W. C. Banerji).

• उद्देश (Objective):

  • देशाच्या विविध भागांतील राष्ट्रीयवादी राजकीय कार्यकर्त्यांना एकत्र आणणे.

  • राष्ट्रीय ऐक्याची भावना वाढवणे.

  • जनतेच्या मागण्या एकत्रित करून सरकारसमोर शांततामय मार्गाने ठेवणे.

राष्ट्रीय चळवळीचा उदय हा काँग्रेसच्या स्थापनेत पूर्ण झाला आणि त्यानंतर मवाळ, जहाल व गांधी युगाच्या माध्यमातून स्वातंत्र्य लढ्याने निर्णायक रूप धारण केले.