संधी हा मराठी व्याकरणातील एक महत्त्वाचा घटक आहे, जो स्पर्धा परीक्षांसाठी (उदा. MPSC Combined) खूप उपयुक्त आहे. ‘संधी’ या शब्दाचा अर्थ एकत्रीकरण किंवा जोडणे असा होतो.
१. संधीची व्याख्या (Definition of Sandhi)
जोडशब्द (Compound Word) तयार करताना, पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण हे एकमेकांमध्ये मिसळून त्या दोघांचा मिळून एक वर्ण तयार होतो, या प्रक्रियेला संधी असे म्हणतात.
उदाहरण:
-
देव + आलय = देवालय (येथे पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण ‘अ’ आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण ‘आ’ मिळून ‘आ’ हा एक वर्ण तयार झाला.)
२. संधीचे मुख्य प्रकार (Main Types of Sandhi)
मराठी व्याकरणात संधीचे मुख्यत्वे तीन प्रकार पडतात:
| क्र. | संधीचा प्रकार | वर्णाचे एकत्रीकरण |
| १. | स्वर संधी (Vowel Sandhi) | स्वर + स्वर |
| २. | व्यंजन संधी (Consonant Sandhi) | व्यंजन + व्यंजन, किंवा व्यंजन + स्वर |
| ३. | विसर्ग संधी (Visarga Sandhi) | विसर्ग (ः) + स्वर, किंवा विसर्ग (ः) + व्यंजन |
३. संधीचे प्रकार आणि उदाहरणे
१. स्वर संधी (Swar Sandhi)
जेव्हा जवळजवळ आलेले दोन वर्ण स्वर असतात आणि ते एकत्र येऊन त्यांचा एक स्वर बनतो, तेव्हा त्यास स्वर संधी म्हणतात.
-
सजातीय (दीर्घत्व) स्वर संधी: जेव्हा दोन सजातीय (एकाच उच्चारस्थानातून उच्चारले जाणारे) स्वर एकत्र येतात, तेव्हा त्या दोन स्वरांबद्दल एकच दीर्घ स्वर तयार होतो.
-
उदाहरणे:
-
अ/आ + अ/आ = आ (उदा. विद्या + अर्थी = विद्यार्थी)
-
इ/ई + इ/ई = ई (उदा. मही + इंद्र = महींद्र)
-
उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ (उदा. भानू + उदय = भानूदय)
-
-
-
गुणादेश स्वर संधी: जेव्हा अ/आ या स्वरापुढे इ/ई, उ/ऊ, किंवा ऋ (स्वर) येतो, तेव्हा होणारी संधी.
-
उदाहरणे:
-
अ/आ + इ/ई = ए (उदा. गण + ईश = गणेश)
-
अ/आ + उ/ऊ = ओ (उदा. महा + उत्सव = महोत्सव)
-
अ/आ + ऋ = अर् (उदा. महा + ऋषी = महर्षी)
-
-
-
वृद्ध्यादेश स्वर संधी:
-
उदाहरणे:
-
अ/आ + ए/ऐ = ऐ (उदा. एक + एक = एकैक)
-
अ/आ + ओ/औ = औ (उदा. महा + ओघ = महौघ)
-
-
२. व्यंजन संधी (Vyanjan Sandhi)
जेव्हा जवळजवळ येणाऱ्या वर्णांपैकी दोन्ही वर्ण व्यंजने असतात किंवा पहिला वर्ण व्यंजन आणि दुसरा वर्ण स्वर असतो, तेव्हा त्यास व्यंजन संधी म्हणतात.
-
उदाहरणे:
-
वाक् + पती = वाक्पती/वाग्पती
-
षट् + मास = षण्मास (अनुनासिक संधी)
-
सत् + चित् = सच्चित्
-
३. विसर्ग संधी (Visarga Sandhi)
जेव्हा विसर्गाच्या (ः) मागे किंवा पुढे व्यंजन अथवा स्वर येतो, तेव्हा विसर्ग संधी होते.
-
उदाहरणे:
-
मनः + रंजन = मनोरंजक
-
तेजः + निधी = तेजोनिधी
-
दुः + कर = दुष्कर
-
