भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना राष्ट्रीय चळवळीच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वपूर्ण घटना मानली जाते. याच संस्थेने भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्याला एक संघटित आणि राष्ट्रीय व्यासपीठ प्रदान केले.
I. काँग्रेसची स्थापना (Establishment)
| मुद्दा (Point) | तपशील (Details) |
| स्थापना वर्ष व दिनांक | २८ डिसेंबर १८८५ |
| ठिकाण | गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज, मुंबई. |
| संस्थापक (Founder) | ऍलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम (Allan Octavian Hume) – एक निवृत्त ब्रिटिश सनदी अधिकारी. |
| पहिले अध्यक्ष | व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (Womesh Chandra Banerji). |
| पहिल्या अधिवेशनातील प्रतिनिधी | ७२ प्रतिनिधी हजर होते (यात वकील, पत्रकार आणि जमीनदार यांचा समावेश होता). |
| व्हाईसरॉय | लॉर्ड डफरिन (काँग्रेसच्या स्थापनेवेळी). |
II. काँग्रेसच्या स्थापनेची प्रमुख कारणे आणि उद्दिष्ट्ये
1. 🤝 स्थापनेमागील उद्दिष्ट्ये (Objectives)
-
राष्ट्रीय ऐक्याची निर्मिती: देशाच्या विविध भागांतील नागरिकांमध्ये राष्ट्राच्या ऐक्याची भावना (National Unity) वाढवणे.
-
समान व्यासपीठ: भारतीयांच्या विविध मागण्या व समस्या एकत्र करून त्यांना एक समान व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे.
-
मैत्रीपूर्ण संबंध: देशातील राष्ट्रीयवादी कार्यकर्त्यांमध्ये मैत्रीपूर्ण संबंध निर्माण करणे.
-
जनमत तयार करणे: लोकमतावर आधारित मागणीपत्रे तयार करणे आणि ती सरकारकडे सादर करणे.
2. 🛡️ सुरक्षा झडप सिद्धांत (Safety Valve Theory)
-
काही इतिहासकारांच्या मते, ए. ओ. ह्यूम यांनी काँग्रेसची स्थापना ब्रिटिश सरकारच्या हिताचे रक्षण करण्यासाठी केली.
-
संकल्पना: १८५७ च्या उठावासारखा विद्रोह पुन्हा होऊ नये म्हणून, लोकांमध्ये साचलेला असंतोष आणि राजकीय ऊर्जा बाहेर काढण्यासाठी (Vent Out) काँग्रेसचा उपयोग ‘सुरक्षितता झडप’ (Safety Valve) म्हणून व्हावा, अशी ह्यूम यांची कल्पना होती.
-
वास्तव: जरी ही संकल्पना अस्तित्वात असली तरी, भारतीय नेत्यांनी काँग्रेसचा उपयोग ‘राजकीय स्वातंत्र्य’ मिळवण्याचे साधन म्हणून अत्यंत प्रभावीपणे केला.
III. प्रारंभिक टप्प्यातील कार्य (Initial Functions – The Moderate Phase)
-
लोकशाही पद्धत: काँग्रेसने पहिल्यांदाच लोकशाही पद्धतीचा अवलंब केला. अधिवेशनांमध्ये समस्यांवर चर्चा करणे, ठराव पास करणे, आणि मताधिकार वापरणे या पद्धती सुरू झाल्या.
-
मागणीपत्र: काँग्रेसने ब्रिटिश सरकारकडे प्रशासकीय सुधारणा, सैन्य खर्चात कपात आणि कायदेमंडळात भारतीयांचा सहभाग वाढवण्याची मागणी केली.
-
राष्ट्रीय विचारप्रवाह: काँग्रेसने देशभरातील विविध भाषा, धर्म आणि प्रांतांच्या लोकांना एकत्र आणून एक राष्ट्रीय विचारप्रवाह तयार करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.
IV. काँग्रेसच्या स्थापनेचे महत्त्व
-
चळवळीचा आधार: काँग्रेसमुळे स्वातंत्र्य चळवळीला राष्ट्रीय संस्थात्मक रूप मिळाले, ज्यामुळे चळवळ अधिक संघटित आणि दीर्घकाळ टिकणारी झाली.
-
नेतृत्व निर्मिती: दादाभाई नौरोजी, गोपाळ कृष्ण गोखले, बाळ गंगाधर टिळक यांसारखे राष्ट्रीय स्तरावरचे नेते काँग्रेसच्या व्यासपीठावरूनच उदयाला आले.
-
राजकीय प्रशिक्षण: या संस्थेने भारतीयांना संघटनेचे महत्त्व आणि राजकीय शिक्षणाचे प्रशिक्षण दिले.
