ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेचे आणि विस्ताराचे प्रमुख टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. व्यापारी कंपनीकडून राजकीय सत्तेकडे संक्रमण
- आगमन: १६०० मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना. सुरत येथे पहिली वखार स्थापन (१६१३).
- कर्नाटक युद्धे (१७४०-१७६३): भारतात राजकीय वर्चस्वासाठी इंग्रज आणि फ्रेंचांमध्ये झालेल्या या युद्धात इंग्रजांचा निर्णायक विजय झाला आणि भारतातील फ्रेंचांचे आव्हान संपुष्टात आले.
- बंगाल विजय:
- प्लासीची लढाई (१७५७): रॉबर्ट क्लाइव्हने बंगालचा नवाब सिराज-उद्-दौला याचा पराभव केला. या विजयामुळे कंपनीला बंगालमध्ये प्रचंड आर्थिक व राजकीय फायदा झाला.
- बक्सारची लढाई (१७६४): कंपनीने मीर कासिम, अवधचा नवाब शुजा-उद्-दौला आणि मुघल सम्राट शाह आलम द्वितीय यांच्या संयुक्त सैन्याचा पराभव केला.
- अलाहाबादचा तह (१७६५): या तहानुसार कंपनीला बंगाल, बिहार आणि ओरिसाच्या दिवाणीचे (महसूल गोळा करण्याचे) अधिकार मिळाले. यामुळे कंपनी भारतात एक प्रमुख राजकीय सत्ता बनली.
२. सत्ता विस्ताराची प्रमुख धोरणे
ब्रिटिशांनी भारतातील प्रमुख सत्तांना नमवण्यासाठी आणि आपली सत्ता वाढवण्यासाठी विविध धोरणे वापरली.
अ. तैनाती फौज (Subsidiary Alliance) – (लॉर्ड वेलस्ली, १७९८)
- उद्देश: भारतीय संस्थाने हळूहळू कंपनीच्या पूर्ण नियंत्रणाखाली आणणे आणि युरोपीय प्रतिस्पर्धकांना दूर ठेवणे.
- अटी:
- संस्थानिकांनी कंपनीचे कायमस्वरूपी सैन्य आपल्या राज्यात ठेवावे.
- त्या सैन्याच्या खर्चासाठी रोख रक्कम किंवा राज्याचा काही प्रदेश कंपनीला द्यावा.
- संस्थानिकांनी इतर कोणत्याही सत्तांशी राजकीय संबंध ठेवू नयेत.
- संस्थानिकांनी आपल्या दरबारात एक ब्रिटिश रेसिडेंट ठेवावा.
- परिणाम: या धोरणामुळे भारतीय शासकांनी आपले स्वातंत्र्य गमावले. हैदराबादचा निजाम (१७९८) तैनाती फौज स्वीकारणारा पहिला शासक होता.
ब. खालसा धोरण (Doctrine of Lapse) – (लॉर्ड डलहौसी, १८४८)
- उद्देश: दत्तक वारस नामंजूर करून भारतीय संस्थाने थेट ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन करणे.
- धोरण: ज्या भारतीय संस्थानिकाला नैसर्गिक पुरुष वारस नसेल, त्याचे राज्य वारसदार दत्तक घेण्यास ब्रिटिशांची परवानगी न मिळाल्यास कंपनीच्या साम्राज्यात विलीन केले जाईल.
- खालसा केलेली प्रमुख राज्ये: सातारा (१८४८), जैतपूर, संभळपूर, उदयपूर, झाशी (१८५३), नागपूर (१८५४).
- इतर: प्रशासकीय गैरव्यवहाराचे कारण देऊन अवध (Oudh) हे राज्यही खालसा केले (१८५६).
३. प्रमुख भारतीय सत्तांविरुद्ध युद्धे
ब्रिटिशांनी आपल्या सत्तेच्या विस्तारासाठी अनेक युद्धे केली:
- इंग्रज-म्हैसूर युद्धे: टिपू सुलतानचा पराभव करून म्हैसूरवर नियंत्रण (१७९९).
- इंग्रज-मराठा युद्धे (पहिले १७७५-१७८२, दुसरे १८०३-१८०५, तिसरे १८१७-१८१८): १८१८ मध्ये पेशवेपदाची समाप्ती झाली आणि मराठा साम्राज्याचा पूर्ण पराभव होऊन उर्वरित मराठा प्रदेश ब्रिटिश नियंत्रणाखाली आला.
- इंग्रज-शीख युद्धे: पंजाबचे विलीनीकरण (१८४९).
- सिंधचे विलीनीकरण (१८४३).
४. प्रशासकीय आणि घटनात्मक विकास
- रेग्युलेटिंग ॲक्ट (१७७३): वॉरेन हेस्टिंग्जला बंगालचा पहिला गव्हर्नर जनरल बनवले. कलकत्ता येथे सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना.
- पिट्स इंडिया ॲक्ट (१७८४): कंपनीचे व्यापारी आणि राजकीय कार्ये वेगळी केली. बोर्ड ऑफ कंट्रोल ची स्थापना.
- चार्टर ॲक्ट (१८१३): कंपनीची भारतातील व्यापारी मक्तेदारी (चीन आणि चहा वगळता) संपुष्टात आणली.
- चार्टर ॲक्ट (१८३३): कंपनीची व्यापारी मक्तेदारी पूर्णपणे संपुष्टात. विल्यम बेंटिंक हा भारताचा पहिला गव्हर्नर जनरल बनला.
- चार्टर ॲक्ट (१८५३): प्रशासकीय पदांसाठी खुली स्पर्धा परीक्षा सुरू.
