📍 परिचय आणि कालखंड
-
पूर्ण नाव: बाळशास्त्री गंगाधरशास्त्री जांभेकर.
-
जन्म: ६ जानेवारी १८१२ (पोंभुर्ले, ता. देवगड, जि. सिंधुदुर्ग).
-
मृत्यू: १७ मे १८४६ (मुंबई).
-
त्यांचा जन्मदिवस (६ जानेवारी) महाराष्ट्रात ‘दर्पण दिन’ किंवा ‘वृत्तपत्र दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.
-
त्यांना पश्चिम भारतातील प्रबोधनाचा पाया घालणारे आद्य विचारवंत मानले जाते.
📰 पत्रकारिता क्षेत्रातील कार्य
बाळशास्त्री जांभेकर यांचे सर्वात मोठे योगदान पत्रकारितेत आहे.
| वृत्तपत्र/मासिक | स्वरूप | सुरुवात | वैशिष्ट्ये |
| दर्पण (Darpan) | मराठी भाषेतील पहिले वृत्तपत्र (सुरुवातीला पाक्षिक, नंतर साप्ताहिक) | ६ जानेवारी १८३२ (मुंबई) | * मराठी आणि इंग्रजी भाषांतील संयुक्त नियतकालिक. * यातून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक सुधारणांचा पुरस्कार केला. * २६ जून १८४० रोजी बंद. |
| दिग्दर्शन (Digdarshan) | मराठी भाषेतील पहिले मासिक | मे १८४० (मुंबई) | * या मासिकाचे त्यांनी ५ वर्षे संपादन केले. * भूगोल, इतिहास, रसायनशास्त्र, गणित, निसर्ग विज्ञान, व्याकरण यांसारख्या विषयांवरील लेख नकाशे व आकृत्यांसह प्रकाशित केले. |
📚 शैक्षणिक आणि साहित्य कार्य
बाळशास्त्री जांभेकर हे एक अष्टपैलू पंडित होते, ज्यांना अनेक भाषा (संस्कृत, मराठी, इंग्रजी, हिंदी, ग्रीक, लॅटिन, फ्रेंच, बंगाली, गुजराती) आणि विज्ञान-गणिताचे ज्ञान होते.
-
अध्यापन:
-
मुंबईच्या एल्फिन्स्टन महाविद्यालयाचे ते पहिले एतद्देशीय व्याख्याते (असिस्टंट प्रोफेसर, १८३४) आणि हिंदुस्तानी भाषेचे पहिले प्राध्यापक होते.
-
भाऊ दाजी लाड, दादाभाई नौरोजी हे त्यांचे विद्यार्थी होते.
-
शिक्षकांच्या अध्यापन वर्गाचे ते संचालक होते.
-
-
प्रशासकीय/इतर पदे:
-
मुंबई इलाख्यातील प्राथमिक शाळा तपासणीसाठी निरीक्षक (Inspector) म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली होती.
-
ते कुलाबा वेधशाळेचे संचालक म्हणूनही कार्यरत होते.
-
रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या त्रैमासिकात शोधनिबंध प्रकाशित झालेले ते पहिले भारतीय होते.
-
ते लंडन येथील जिऑग्राफिकल सोसायटीच्या मुंबई शाखेत कार्यकारी मंडळाचे सदस्य होते (१८४२-१८४६).
-
-
साहित्यकृती:
-
त्यांनी ज्ञानेश्वरीची पहिली मुद्रित आवृत्ती १८५ साली काढली.
-
इतर प्रमुख ग्रंथ: नीतिकथा, इंग्लंड देशाची बखर, इंग्रजी व्याकरणाचा संक्षेप, हिंदुस्थानचा प्राचीन इतिहास, शून्यलब्धि (गणित), सार संग्रह.
-
वसतिगृहे आणि सार्वजनिक वाचनालये यांची संस्थात्मक उभारणी करणारे ते पहिले व्यक्ती होते.
-
⚖️ सामाजिक आणि धार्मिक सुधारणा
ते केवळ बोलके नव्हे, तर कर्ते सुधारक होते.
-
जातीभेद निर्मूलन आणि विधवा पुनर्विवाह याला त्यांनी प्राधान्य दिले.
-
श्रीपती शेषाद्री धर्मांतर प्रकरण (१८४३): शेषाद्री यांना पुन्हा हिंदू धर्मात घेण्यासाठी त्यांनी सनातनी विरोधाला न जुमानता लढा दिला आणि सुप्रीम कोर्टापर्यंत जाऊन न्याय मिळवून दिला. यासाठी त्यांना सामाजिक व धार्मिक बहिष्काराला सामोरे जावे लागले.
🏅 मान सन्मान
-
जस्टिस ऑफ पीस (Justice of the Peace – J.P.): २८ सप्टेंबर १८४० रोजी मुंबई प्रांताचे तत्कालीन गव्हर्नर जेम्स कार्नाक यांनी हा किताब देऊन गौरव केला. या काळात हा सन्मान मिळवणारे ते एकमेव भारतीय होते. यामुळे त्यांना सुप्रीम कोर्टाच्या ‘ग्रँड ज्युरी’ मध्ये बसता येत असे.
