दादाभाई नौरोजी (Grand Old Man of India)

दादाभाई नौरोजी हे भारतीय राष्ट्रीय चळवळीतील मवाळ युगाचे (Moderate Era) एक प्रमुख आधारस्तंभ आणि भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक मानले जातात.

I. प्रारंभिक जीवन आणि राजकीय कारकीर्द

• जन्म: ४ सप्टेंबर १८२५, मुंबई (तत्कालीन बॉम्बे).

• टोपणनाव: ‘ग्रँड ओल्ड मॅन ऑफ इंडिया’ (Grand Old Man of India).

• शिक्षण आणि व्यवसाय:

  • ते एलफिन्स्टन कॉलेज (मुंबई) मध्ये गणिताचे प्राध्यापक होते.

  • ते पहिले भारतीय होते ज्यांना कोणत्याही ब्रिटिश शिक्षण संस्थेत प्राध्यापक म्हणून नियुक्त केले गेले.

• सामाजिक आणि राजकीय संस्था:

  • रहमानुमाई मज्दयस्नान सभा (१८५१): पारशी समाजाच्या सुधारणेसाठी स्थापन केली.

  • ईस्ट इंडियन असोसिएशन (East Indian Association – १८६६, लंडन): भारतीय प्रश्नांवर ब्रिटनमध्ये चर्चा करण्यासाठी आणि भारतीय बाजू मांडण्यासाठी स्थापन केली.

  • बॉम्बे असोसिएशन (१८५२): मुंबईतील पहिली राजकीय संस्था स्थापन करण्यात मदत केली.

II. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस आणि महत्त्वपूर्ण योगदान

• काँग्रेसचे अध्यक्षपद: दादाभाई नौरोजी यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्षपद तीन वेळा भूषवले.

  1. दुसरे अधिवेशन, कलकत्ता (१८८६)

  2. लाहोर अधिवेशन (१८९३)

  3. कलकत्ता अधिवेशन (१९०६)

• ‘स्वराज्य’ (Self-Rule) चा नारा: १९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनात काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनीच सर्वप्रथम काँग्रेसच्या ध्येयांपैकी एक म्हणून ‘स्वराज्य’ हा शब्द वापरला.

• ब्रिटिश संसदेचे सदस्य:

  • ते ब्रिटिश संसदेत निवडून आलेले पहिले भारतीय होते.

  • ते लिबरल पार्टी कडून फिन्स्बरी सेंट्रल मतदारसंघातून १८९२ मध्ये निवडून आले.

III. ‘ड्रेन ऑफ वेल्थ’ (Drain of Wealth) सिद्धांत

दादाभाई नौरोजी यांचे भारतीय अर्थशास्त्रातील हे सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे योगदान आहे.

• सिद्धांत: ब्रिटिशांनी भारतात कोणतीही वस्तू न देता, कोणतीही किंमत न देता भारताची संपत्ती विविध मार्गांनी (उदा. वेतन, पेन्शन, गृहखर्च) इंग्लंडला घेऊन जाणे, म्हणजेच ‘संपत्तीचे निष्कासन’ होय.

• प्रमुख निष्कर्ष: या निष्कासनामुळेच भारत गरीब आणि मागासलेला राहिला आहे.

• महत्त्वाची पुस्तके:

  1. Poverty and Un-British Rule in India (१८७१): या पुस्तकात त्यांनी सविस्तर आकडेवारी देऊन ‘ड्रेन थिअरी’ सिद्ध केली.

  2. The Wants and Means of India

• योगदान: या सिद्धांताने मवाळ युगात राष्ट्रीय चळवळीला आर्थिक आधार मिळवून दिला आणि ब्रिटिश राजवटीच्या शोषणाचे स्वरूप स्पष्ट केले.