जालियनवाला बाग हत्याकांड, ज्याला अमृतसर हत्याकांड म्हणूनही ओळखले जाते, ही भारतीय इतिहासातील एक अशी घटना आहे जिने संपूर्ण देशाला हादरवून सोडले आणि स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवी, अधिक तीव्र दिशा दिली. १३ एप्रिल १९१९ चा तो दिवस आजही भारतीय इतिहासातील एक ‘काळा दिवस’ म्हणून स्मरणात आहे.
📜 पार्श्वभूमी: असंतोषाची ठिणगी
जालियनवाला बाग हत्याकांडाची मुळे ‘रौलेट कायदा’ (Rowlatt Act) मध्ये दडलेली होती.
-
रौलेट कायदा (१९१९): ब्रिटिश सरकारने १० मार्च १९१९ रोजी हा कायदा संमत केला. या कायद्यानुसार कोणत्याही भारतीयाला चौकशीशिवाय अटक करण्याचा आणि खटला न चालवता तुरुंगात डांबण्याचा अधिकार ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना मिळाला होता.
-
भारतातील प्रतिक्रिया: भारतीयांनी याला ‘काळा कायदा’ ठरवून देशभरात तीव्र विरोध सुरू केला. महात्मा गांधींनी या कायद्याविरुद्ध सत्याग्रहाची घोषणा केली.
-
पंजाबमधील तणाव: पंजाबमध्ये, विशेषतः अमृतसरमध्ये, या कायद्याविरोधात तीव्र असंतोष होता. याच दरम्यान, पंजाबचे लोकप्रिय नेते डॉ. सत्यपाल आणि सर सैफुद्दीन किचलू यांना अटक करून शहराबाहेर हद्दपार करण्यात आले. त्यांच्या अटकेमुळे अमृतसरमध्ये तीव्र संतापाची लाट उसळली.
-
जनरल डायरचे फर्मान: परिस्थिती हाताळण्यासाठी पंजाबमध्ये जनरल रेजिनाल्ड डायर या क्रूर अधिकाऱ्याने मार्शल लॉ (लष्करी कायदा) लागू केला होता. जमावबंदीचे आदेश असूनही, अनेक नागरिक जमा झाले होते.
🗓️ तो थरारक दिवस: १३ एप्रिल १९१९
-
सभेचे स्वरूप: १३ एप्रिल १९१९ रोजी बैसाखीचा सण होता. याच दिवशी, रौलेट कायदा आणि नेत्यांच्या अटकेच्या निषेधार्थ हजारो लोक अमृतसरमधील जालियनवाला बागेत शांतता सभेसाठी जमले होते.
-
बागेची रचना: जालियनवाला बाग हे भिंतींनी वेढलेले एक मोठे मैदान होते. बाहेर पडण्यासाठी केवळ एक अरुंद दरवाजा होता.
-
गोळीबाराचा आदेश: दुपारी सुमारे १२:३० ते १:०० च्या सुमारास, ब्रिगेडियर-जनरल रेजिनाल्ड डायर आपल्या सैन्यासह घटनास्थळी पोहोचला.
-
निर्घृण नरसंहार: कोणतीही पूर्वसूचना किंवा इशारा न देता, डायरने आपल्या ९० हून अधिक सैनिकांना निःशस्त्र लोकांच्या जमावावर गोळीबार करण्याचे आदेश दिले.
-
अंधाधुंद गोळीबार: सुमारे १० मिनिटे हा गोळीबार थांबला नाही. अधिकृत माहितीनुसार, अंदाजे १,६५० फैरी झाडण्यात आल्या.
💔 जखमी आणि मृतांचा आकडा
या हत्याकांडात मृत्यूमुखी पडलेल्या निष्पाप लोकांची नेमकी संख्या आजही वादग्रस्त आहे, पण ही घटना मानवी इतिहासातील एक मोठी क्रूरता ठरली.
-
अधिकृत आकडेवारी (ब्रिटीश सरकार): सुमारे ३७९ लोक ठार झाले आणि १,२०० हून अधिक जखमी झाले.
-
काँग्रेसची चौकशी समिती: मदन मोहन मालवीय यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने आपला अहवाल सादर केला, ज्यानुसार मृतांचा आकडा १,००० हून अधिक होता.
-
अमानुष अंत:
-
जखमी लोकांना मदत करण्यासाठी कोणीही पुढे येऊ नये म्हणून डायरने बाग पूर्णपणे सील केली होती.
-
अनेकांनी जीव वाचवण्यासाठी बागेतील विहिरीत उड्या मारल्या, ज्यामुळे त्या विहिरी मृतदेहांनी भरल्या.
-
बाहेर पडण्याच्या अरुंद मार्गावर चेंगराचेंगरी होऊनही अनेकांचा मृत्यू झाला.
-
😠 हत्याकांडाचे पडसाद आणि परिणाम
या घटनेने संपूर्ण देशाला तीव्र धक्का बसला आणि स्वातंत्र्यलढ्याला निर्णायक कलाटणी मिळाली.
-
रौलेट कायदा रद्द: देशभर तीव्र आंदोलनामुळे शेवटी ब्रिटिश सरकारला रौलेट कायदा मागे घ्यावा लागला.
-
सर की पदवी त्याग: रवींद्रनाथ टागोर यांनी या नृशंस हत्येबद्दल निषेध व्यक्त करत, ब्रिटिश सरकारने त्यांना बहाल केलेली ‘सर’ ही पदवी परत केली.
-
बळी आणि शिक्षा: जनरल डायरला सुरुवातीला पदावनती मिळाली, पण नंतर त्याला ‘ब्रिटनच्या संसदेने’ सन्मानित करण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे भारतीयांचा संताप अधिक वाढला.
-
उधमसिंहांसारख्या क्रांतिकारकांना स्फूर्ती: याच घटनेचा बदला घेण्यासाठी उधमसिंह यांनी अनेक वर्षांनंतर लंडनमध्ये जनरल डायरचा (तत्कालीन गव्हर्नर मायकल ओड्वायर) खून केला.
-
हंटर समिती: ब्रिटिशांनी चौकशीसाठी हंटर समिती नेमली, पण तिच्या निष्कर्षांनी भारतीयांमध्ये असंतोष वाढवला, कारण समितीने डायरला केवळ ‘कर्तव्यापासून ढळलेला’ अधिकारी ठरवले.
🌟 निष्कर्ष
जालियनवाला बाग हत्याकांड हे केवळ लोकांचे हत्याकांड नव्हते, तर ते ब्रिटिश सत्तेच्या क्रूर आणि निर्दयी चेहऱ्याचे उघड प्रदर्शन होते. या बलिदानाने स्वातंत्र्यसैनिकांच्या मनात देशभक्तीची आणि स्वातंत्र्याच्या लढ्यासाठी सर्वस्व अर्पण करण्याची भावना अधिक प्रबळ केली. हा दिवस आपल्याला आपल्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाची आणि शौर्याची सतत आठवण करून देतो.
