इस्रोची ऐतिहासिक भरारी: ‘ब्ल्यूबर्ड २’ उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण

भारतीय अंतराळ क्षेत्रासाठी कालचा दिवस सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला गेला आहे. इस्रोने आपल्या सर्वात शक्तिशाली LVM3 (लाँच व्हेईकल मार्क-३) म्हणजेच ‘बाहुबली’ रॉकेटच्या साहाय्याने अमेरिकेचा ‘ब्ल्यूबर्ड ब्लॉक-२’ (BlueBird Block-2) हा अजस्त्र उपग्रह अवकाशात यशस्वीरित्या झेपवला. हे प्रक्षेपण श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून पार पडले.

१. मिशन बद्दल माहिती (LVM3-M6 Mission)

ही मोहीम इस्रोची व्यावसायिक शाखा ‘न्यू स्पेस इंडिया लिमिटेड’ (NSIL) आणि अमेरिकेची कंपनी ‘एएसटी स्पेसमोबाईल’ (AST SpaceMobile) यांच्यातील एक महत्त्वाचा करार आहे.

• प्रक्षेपण दिनांक: २४ डिसेंबर २०२५

• रॉकेटचे नाव: LVM3-M6 (बाहुबली रॉकेट)

• उपग्रहाचे वजन: सुमारे ६,१०० किलोग्रॅम (६.१ टन). भारतीय भूमीवरून सोडलेला हा आजवरचा सर्वात जड व्यावसायिक पेलोड आहे.

• कक्षा: या उपग्रहाला पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत (Low Earth Orbit – LEO) ५२० किमी उंचीवर स्थापित करण्यात आले आहे.

२. मिशनचा मुख्य हेतू

ब्ल्यूबर्ड २ मिशनचा मुख्य उद्देश ‘डायरेक्ट-टू-मोबाईल’ (D2M) कनेक्टिव्हिटी प्रदान करणे हा आहे. सध्या आपल्याला इंटरनेट किंवा कॉलिंगसाठी जमिनीवरील मोबाईल टॉवर्सवर अवलंबून राहावे लागते. मात्र, हा उपग्रह थेट अंतराळातून तुमच्या स्मार्टफोनला सिग्नल पाठवेल. यासाठी तुम्हाला कोणत्याही विशेष अँटेना किंवा हार्डवेअरची गरज भासणार नाही.

३. मिशनचे महत्त्व आणि वैशिष्ट्ये

• सर्वात मोठा व्यावसायिक उपग्रह: हा उपग्रह अवकाशात उघडल्यावर त्याचा ‘फेज्ड ॲरे’ (Phased Array) अँटेना सुमारे २२३ चौरस मीटर इतका मोठा होतो, जो पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेतील जगातील सर्वात मोठा व्यावसायिक अँटेना आहे.

• बाहुबलीची ताकद: या मोहिमेने भारताच्या LVM3 रॉकेटची ताकद पुन्हा एकदा सिद्ध केली आहे. इतका जड उपग्रह अचूक कक्षेत सोडून भारताने जागतिक व्यावसायिक बाजारात आपले स्थान भक्कम केले आहे.

४. मिशनमुळे होणारे फायदे आणि भविष्यातील सुविधा

या उपग्रहामुळे दूरसंचार (Telecommunication) क्षेत्रात खालीलप्रमाणे आमूलाग्र बदल होतील:

• मृत क्षेत्रांचे निर्मूलन (No More Dead Zones): डोंगरदऱ्या, घनदाट जंगले किंवा समुद्राच्या मध्यभागी जिथे मोबाईल टॉवर्स पोहोचू शकत नाहीत, तिथेही आता पूर्ण ४जी/५जी नेटवर्क मिळेल.

• आपत्कालीन परिस्थितीत मदत: भूकंप किंवा चक्रीवादळात जेव्हा जमिनीवरील टॉवर्स कोसळतात, तेव्हा हा सॅटेलाईट कनेक्टिव्हिटीचा सर्वात मोठा आधार ठरेल.

• हाय-स्पीड इंटरनेट: या उपग्रहामुळे थेट स्मार्टफोनवर व्हिडिओ कॉलिंग, ब्राउझिंग आणि हाय-स्पीड डेटा प्रवाहित करणे सोपे होईल.

५. होणारी क्रांती: मोबाईल टॉवर्सचा इतिहास जमा होणार?

‘ब्ल्यूबर्ड २’ मुळे टेलिकॉम क्षेत्रात एक मोठी डिजिटल क्रांती येणार आहे. भविष्यात आपल्याला मोबाईल सिम कार्ड बदलण्याची किंवा महागड्या सॅटेलाईट फोनची गरज उरणार नाही. सामान्य स्मार्टफोनच ‘सॅटेलाईट फोन’ म्हणून काम करेल. यामुळे जगातील ‘डिजिटल दरी’ (Digital Divide) कमी होण्यास मदत होईल आणि दुर्गम भागातील शेवटच्या व्यक्तीपर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचेल.

---

निष्कर्ष: इस्रोची ही मोहीम केवळ एका उपग्रहाचे प्रक्षेपण नसून, ती भविष्यातील अखंड कनेक्टिव्हिटीची नांदी आहे. भारताने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे की, अंतराळ तंत्रज्ञानाचा वापर मानवी जीवन सुसह्य करण्यासाठी करण्यात भारत जगात अग्रेसर आहे.

 

MPSC परीक्षेच्या दृष्टीकोनातून ‘ब्ल्यूबर्ड २’ मिशनवर आधारित काही महत्त्वाच्या नोट्स खालीलप्रमाणे आहेत:

ISRO LVM3-M6 / BlueBird Block-2 मिशन – संक्षिप्त नोट्स

१. मोहिमेचा मूलभूत तपशील:

• प्रक्षेपण दिनांक: २४ डिसेंबर २०२५

• प्रक्षेपक (Launcher): LVM3-M6 (याला पूर्वी GSLV Mk-III किंवा ‘बाहुबली’ रॉकेट म्हटले जाई).

• प्रक्षेपण केंद्र: सतीश धवन अंतराळ केंद्र (SDSC), श्रीहरिकोटा, आंध्र प्रदेश.

• विक्रम: भारतीय भूमीवरून प्रक्षेपित केलेला हा आजवरचा सर्वात जड व्यावसायिक उपग्रह (सुमारे ६.१ टन) आहे.

२. उपग्रहाची तांत्रिक माहिती (BlueBird Block-2):

• मालकी: एएसटी स्पेसमोबाईल (AST SpaceMobile) ही अमेरिकन कंपनी.

• प्रकार: लो अर्थ ऑर्बिट (LEO – पृथ्वीची खालची कक्षा) उपग्रह.

• वैशिष्ट्य: याचा ‘फेज्ड ॲरे’ अँटेना अंतराळात पूर्णपणे उघडल्यावर त्याचे क्षेत्रफळ २२३ चौरस मीटर होते. हा पृथ्वीच्या कक्षेतील जगातील सर्वात मोठा व्यावसायिक अँटेना आहे.

३. तंत्रज्ञान – ‘डायरेक्ट-टू-मोबाईल’ (D2M):

• हे मिशन थेट स्मार्टफोनला सॅटेलाईटशी जोडण्याचे तंत्रज्ञान प्रदान करते.

• यामुळे ४जी/५जी इंटरनेटसाठी कोणत्याही विशेष सॅटेलाईट फोन किंवा डिश अँटेनाची गरज भासणार नाही.

• फायदा: दुर्गम भाग, समुद्र आणि नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात जिथे मोबाईल टॉवर्स उपलब्ध नसतात, तिथेही अखंड नेटवर्क मिळेल.

४. महत्त्वाच्या संस्था आणि करार:

• NSIL (New Space India Limited): इस्रोची ही व्यावसायिक शाखा आहे. या मोहिमेचा करार NSIL आणि AST SpaceMobile दरम्यान झाला होता.

• व्यावसायिक महत्त्व: भारताने या प्रक्षेपणाद्वारे जागतिक व्यावसायिक अंतराळ बाजारपेठेत (Global Commercial Space Market) आपले स्थान अधिक भक्कम केले आहे.

५. परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न:

• LVM3 रॉकेटची क्षमता किती आहे?

• ‘डायरेक्ट-टू-मोबाईल’ (D2M) तंत्रज्ञान म्हणजे काय?

• NSIL ची स्थापना कधी झाली? (उत्तर: ६ मार्च २०१९)

• भारताने सोडलेल्या सर्वात जड व्यावसायिक उपग्रहाचे नाव काय?

या नोट्स तुमच्या चालू घडामोडी (Current Affairs) आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान (Science & Tech) या विषयांच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरतील.