अरवली पर्वत रांगा: पर्यावरण संरक्षण आणि न्यायालयीन लढा

Populer Posts

Current Affairs

१. चर्चेतील ताजे प्रकरण (Current Context)

अलीकडेच सर्वोच्च न्यायालयाने अरवली पर्वतरांगांमधील बेकायदेशीर खाणकाम (Illegal Mining) आणि बांधकामांवर कडक ओढले आहेत. न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की, अरवलीमधील ‘वन’ म्हणून वर्गीकृत असलेल्या जमिनीचा वापर कोणत्याही गैर-वन कामासाठी करता येणार नाही. तसेच, राजस्थान आणि हरियाणा सरकारला या क्षेत्रातील पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचे कठोर निर्देश दिले आहेत.

२. अरवलीचे भौगोलिक महत्त्व (Geographical Importance)

स्पर्धा परीक्षेसाठी अरवलीबद्दल खालील भौगोलिक तथ्ये महत्त्वाची आहेत:

प्राचीन पर्वतरांग: अरवली ही जगातील सर्वात जुन्या ‘वली’ (Fold) पर्वतरांगांपैकी एक आहे.
विस्तार: गुजरात (पालनपूर) पासून सुरू होऊन राजस्थान, हरियाणा आणि दिल्लीपर्यंत (सुमारे ८०० किमी) पसरलेली आहे.
सर्वोच्च शिखर: ‘गुरुशिखर’ (१८२२ मीटर), जे माऊंट अबू येथे आहे.
हवामानातील भूमिका: ही रांग थार वाळवंटाचा विस्तार पूर्वेकडे होण्यापासून रोखते (Desertification Barrier).

३. मुख्य समस्या आणि वाद (Core Issues)

अवैध उत्खनन: इमारती लाकूड आणि दगडांसाठी मोठ्या प्रमाणावर डोंगर पोखरले जात आहेत. यामुळे ३१ पैकी १२ लहान टेकड्या पूर्णपणे गायब झाल्याचा अहवाल समोर आला आहे.
पाणी पातळीत घट: अरवली हे नैसर्गिक ‘वॉटर रिचार्ज’ झोन आहे. खाणकामामुळे भूगर्भातील पाणी पातळी खालावली आहे.
नागरीकरण: दिल्ली-एनसीआरच्या विस्तारामुळे अरवलीच्या नैसर्गिक अधिवासावर अतिक्रमण झाले आहे.

४. सर्वोच्च न्यायालयाचे महत्त्वाचे निर्देश

‘फॉरेस्ट’ शब्दाची व्याख्या: टी.एन. गोदावर्मन थिरुमुलपाद विरुद्ध भारत सरकार या खटल्याचा संदर्भ देऊन न्यायालयाने अरवलीतील वनक्षेत्राचे संरक्षण करण्याचे आदेश दिले.
खाणकाम बंदी: हरियाणातील फरिदाबाद आणि गुरगाव जिल्ह्यांतील अरवली पट्ट्यात कोणत्याही प्रकारच्या नवीन खाणकामास मनाई करण्यात आली आहे.
पुनर्संचयित करणे (Restoration): ज्या ठिकाणी बेकायदेशीर कामे झाली आहेत, तिथे पुन्हा वृक्षारोपण करण्याचे निर्देश दिले आहेत.

५. स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision for Exams)

घटक	माहिती
प्रकार	अवशिष्ट पर्वत (Residual/Old Fold Mountain)
उगम पावणाऱ्या नद्या	बनास, लुणी, साबरमती आणि साहिबी
संबंधित खटला	एम.सी. मेहता विरुद्ध भारत सरकार
राजकीय विस्तार	गुजरात, राजस्थान, हरियाणा, दिल्ली
पर्यावरणीय धोका	वाळवंटीकरण (Desertification) वाढण्याचा धोका

६. समारोप

अरवली पर्वत ही केवळ एक रांग नसून ती उत्तर भारतासाठी ‘पर्यावरणीय सुरक्षा भिंत’ आहे. स्पर्धा परीक्षेच्या विद्यार्थ्यांनी या प्रकरणाकडे केवळ चालू घडामोडी म्हणून न पाहता, पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ आणि वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या दृष्टीकोनातून पहावे.

अरवली पर्वत रांगेचे बहुआयामी महत्त्व

१. पर्यावरणीय महत्त्व (Ecological Significance)

वाळवंटीकरणाला रोखणे: अरवली पर्वत रांग ही थारच्या वाळवंटासाठी एका नैसर्गिक भिंतीसारखी (Green Wall) काम करते. ही रांग वाळवंटातील वाळू आणि उष्ण वारे गंगेच्या सुपीक मैदानाकडे (हरियाणा, उत्तर प्रदेश) जाण्यापासून रोखते.
हवामान नियंत्रण: जरी ही रांग मान्सूनच्या वाऱ्यांना समांतर असली, तरी राजस्थानच्या काही भागात पर्जन्यमानावर तिचा प्रभाव पडतो. तसेच, दिल्ली-एनसीआर मधील वाढते तापमान नियंत्रित करण्यासाठी ही रांग महत्त्वाची आहे.
कार्बन सिंक (Carbon Sink): या पर्वतरांगांमध्ये दाट जंगले असल्याने ती मोठ्या प्रमाणात कार्बन शोषून घेतात आणि प्रदूषित शहरांना शुद्ध हवा पुरवण्यास मदत करतात.

२. जलवैज्ञानिक महत्त्व (Hydrological Significance)

नद्यांचा उगम: अरवली ही अनेक महत्त्वाच्या नद्यांची जन्मभूमी आहे. यात बनास, साबरमती, लुणी आणि साहिबी या नद्यांचा समावेश होतो.
भूजल पुनर्भरन (Groundwater Recharge): ही रांग खडकाळ असली तरी तिच्या रचनेमुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत होते. यामुळे आजूबाजूच्या प्रदेशातील विहिरी आणि कूपनलिकांची पाणी पातळी टिकून राहते.

३. खनिज संपत्ती (Mineral Wealth)

अरवली रांग खनिजांच्या बाबतीत अत्यंत समृद्ध आहे, जी भारताच्या औद्योगिक विकासासाठी महत्त्वाची आहे:

धातू खनिजे: तांबे (खेत्री खाण), जस्त, शिसे आणि चांदी.
अधातू खनिजे: संगमवरवर (Marble), चुनखडी (Limestone) आणि ग्रॅनाइट. राजस्थानमधील मकराना येथील संगमवरवर जगप्रसिद्ध आहे.

४. जैवविविधता (Biodiversity)

अरवलीमध्ये विविध प्रकारचे वन्यजीव आणि वनस्पती आढळतात.
सरिस्का व्याघ्र प्रकल्प, रणथंबोर (काही भाग) आणि कुंभलगढ अभयारण्य या रांगांशी जोडलेले आहेत. हे बिबट्या, नीलगाय आणि विविध स्थलांतरित पक्ष्यांचे महत्त्वाचे अधिवास आहेत.

५. ऐतिहासिक आणि पर्यटन महत्त्व

संरक्षण भिंत: प्राचीन काळात अरवलीच्या उंच टेकड्यांनी किल्ल्यांना नैसर्गिक सुरक्षा प्रदान केली (उदा. कुंभलगढ, चित्तोडगड).
पर्यटन: माऊंट अबू (थंड हवेचे ठिकाण) आणि उदयपूरमधील टेकड्या पर्यटनाच्या दृष्टीने भारताच्या अर्थव्यवस्थेला हातभार लावतात.

स्पर्धा परीक्षेसाठी विशेष ‘Note’:

अरवलीला भारताचा ‘ग्रीन लंग्स’ (Green Lungs) म्हटले जाते. जर अरवली नष्ट झाली, तर उत्तर भारतात धुळीची वादळे वाढून शेतीवर आणि मानवी आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. म्हणूनच सर्वोच्च न्यायालयाने येथे ‘इको-सेन्सिटिव्ह झोन’ घोषित करण्यावर भर दिला आहे.

अरवलीच्या नासाडीचे गंभीर परिणाम (Consequences of Degradation)

अरवलीमधील वाढते बेकायदेशीर उत्खनन आणि वृक्षतोड यामुळे केवळ पर्यावरणाचाच ऱ्हास होत नाही, तर मानवी जीवनावरही त्याचे दूरगामी परिणाम होत आहेत:

१. वाळवंटीकरणाचा वेग वाढणे (Accelerated Desertification): अरवलीच्या टेकड्यांमधील झाडे कमी झाल्यामुळे थार वाळवंटातील वाळू आता दिल्ली आणि हरियाणाच्या दिशेने सरकू लागली आहे. यामुळे सुपीक जमीन नापीक होत असून शेतीवर त्याचा मोठा परिणाम होत आहे.

२. भीषण पाणी टंचाई: अरवली ही एक नैसर्गिक जलकुंभ आहे. उत्खननामुळे डोंगरांची नैसर्गिक जलधारण क्षमता नष्ट झाली आहे. परिणामी, जयपूर, गुरगाव आणि दिल्ली सारख्या शहरांमधील भूगर्भातील पाणी पातळी शेकडो फूट खोल गेली आहे.

३. हवा प्रदूषण आणि उष्णतेची लाट: अरवलीची जंगले दिल्ली-एनसीआर क्षेत्रातील धूळ आणि प्रदूषण शोषून घेतात. टेकड्या गायब झाल्यामुळे हवेची गुणवत्ता (AQI) खालावली आहे आणि उन्हाळ्यात ‘हीट आयलंड’ (Heat Island Effect) मुळे तापमानात प्रचंड वाढ होत आहे.

४. जैवविविधतेचा ऱ्हास: मानवी हस्तक्षेपामुळे बिबट्या, नीलगाय आणि इतर जंगली प्राण्यांचे अधिवास नष्ट होत आहेत. यामुळे ‘प्राणी-मानव संघर्ष’ (Human-Wildlife Conflict) वाढला असून हे प्राणी अनेकदा मानवी वस्तीत शिरत आहेत.

५. नैसर्गिक आपत्तींचा धोका: डोंगर पोखरल्यामुळे जमिनीची धूप वाढली आहे, ज्यामुळे पावसाळ्यात अचानक पूर येणे किंवा भूस्खलन होण्याच्या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे.

निष्कर्ष (Conclusion for Blog)

अरवली वाचवणे ही आता केवळ सरकारी जबाबदारी राहिलेली नाही, तर ती काळाची गरज आहे. स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी ‘शाश्वत विकास’ (Sustainable Development) आणि ‘पर्यावरण संवर्धन’ या संकल्पना समजून घेण्यासाठी अरवलीचे प्रकरण एक उत्तम उदाहरण आहे.